لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

دو شهر تبریز و اردبیل از جمله شهرهای قاجاری محسوب می شوند که دارای خانه های متعددی با پنجره های ارسی هستند. تعدد آن ها در بناهای قاجاری بر جای مانده، بازگو کننده اهمیت و جایگاه این آرایه تزئینی-کاربردی در دو شهر مذکور است. در این راستا، هدف پژوهش حاضر نیز، شناسایی الگوی مشترک و متفاوت ارسی های دو شهر، با تکیه بر عناصر نقش و رنگ می باشد. از این رو، می-توان پرسید که با توجه به همجواری دو شهر مذکور، چه تشابهات یا تفاوت های از منظر ذکر شده، در ارسی های این دو شهر، وجود دارد؟ همچنین در سیر تاریخی دوره قاجار، ارسی های دو منطقه، چه تغییرات بصری را داشته اند؟ برای دستیابی به این امر، سعی در بررسی و تطبیق نقش و رنگ ارسی ها (به عنوان مؤلفه های اصلی مورد بررسی) به علاوه تکنیک و تزئینات آنها (مؤلفه های فرعی) در دو شهر، با یکدیگر شده است. در مسیر پژوهش، تهیه مطالب، علاوه بر پیمایش های میدانی، مطالعات کتابخانه ای نیز بوده که با روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی مطالب تنظیم شده است. تحقیق حاضر نشان داد که شاخص های نقش و رنگ در دوره میانی قاجار به نسبت دو دوره قبل و بعد از خود، در هر دو شهر از منظر فراوانی و تنوع، دارای کیفیت مطلوب تر و بهتری می باشد.

پژوهشِ حاضر از منظرِ روش شناسی کیفی به بررسی تفاوت‎های موجود در نوعِ موسیقی مصرفی جوانان شهر تهران و تفسیر ایشان از آن می‎پردازد. جهتِ فهمِ جامعه شناسانۀ تفاوت‎های مصرفِ موسیقی جوانان این موضوع از رهگذرِ سرمایۀ فرهنگی_ مورد بررسی قرار گرفت. با توجه به داده‎های متنی پژوهش، پژوهشگران از میان روش های کیفی روشِ تحلیلِ محتوای کیفی را انتخاب کرده‎اند. داده های پژوهش از طریقِ مصاحبۀ نیمه ساخت یافته با مشارکت کنندگانِ پژوهش گردآوری شده است. با توجه به اهدافِ پژوهش جریانِ انتخاب مشارکت کنندگان بر مبنای نمونه گیری هدفمند صورت یافته است. پژوهشِ حاضر تفاوت‎هایی که میان کنشگرانِ جوانِ با سرمایۀ فرهنگی متفاوت در حوزۀ مصرفِ موسیقی و تفسیر آن وجود دارد را در قالبِ مفاهیم و مقولاتی نشان داده است. این مفاهیم و مقولات عبارت‎اند از: 1. ذائقۀ تربیت شده و ذائقۀ حسی 2. هارمونی و شوریدگی 3. رهنمون‎های مذهبی: مواجۀ نقدآمیز و مواجۀ طردآمیز 4. شنیدن ناشنیدنی ها و دیدن نادیدنی ها و 5- بخشی از ما. نتایج پژوهشِ حاضر نشان می‎دهد، مادامی که کنشگرانِ اجتماعی در سطحِ بالایی از سرمایۀ فرهنگی قرار دارند، در زمینۀ مصرفِ موسیقی به سمت نوعی فرهنگ گرایی رغبت و گرایش دارند. اما در نقطۀ مقابل کسانی که سرمایۀ فرهنگی به میزان اندکی در اختیار دارند به طبیعت نزدیکتر هستند. به عبارتی، ایشان قادر نیستند خود را وارد کدهایی کنند که با آن بتوانند موسیقی هایی نظیر سنتی، کلاسیک غربی یا موسیقی باروک را بازشناسی کنند. بنابراین از دو مفهومِ محوری فرهنگ‎گرایی و طبیعت‎گرایی جهت صورت‎بندی کردند،تفاوت های موجود در مصرف و تفسیر موسیقی در نزد جوانان می‎توان استفاده کرد.

بافت تاریخی شهر یزد بناهای مختلف از دوره های گوناگون در دل خود جای داده است که در این بین، خانه هایی که به دوره ی قاجار تاریخ گذاری می شوند از جایگاه ویژه ای برخوردار هستند. از میان آن ها، دوازده خانه دارای تزئینات آینه کاری هستند که نقوش مختلفی را در برگرفته اند که از جمله ی آن ها می توان به کتیبه نگاری، نقوش هندسی، گیاهی و حیوانی اشاره کرد که دسته ی چهارم شامل نقوش پرندگان است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی، تاریخی-تحلیلی انجام شده که بدین منظور منابع تحقیق که شامل منابع مکتوب هستند، با شیوه ی کتابخانه ای گردآوری شده و با استفاده از آن ها به تحلیل مفهوم نمادین نقوش موردنظر پرداخته شده است. مهم ترین پرسش های مطرح شده در این پژوهش عبارتند از: 1. از کدام نقوش نمادین در آینه کاری خانه های شهر یزد استفاده شده است؟ 2. منشأ نمادین هر یک از این نقوش چیست؟ نتایج پژوهش نشان می دهد که نقوش تزئینی را در چهار دسته ی کلی گیاهی، حیوانی، هندسی و کتیبه نگاری قرار می گیرند که هریک از آن ها می توانند دربرگیرنده ی معانی نمادین باشند. بسیاری از این نقوش در فرهنگ پیش از اسلام دارای معنا و مفهوم مخصوص به خود بوده و در فرهنگ اسلامی نیز یا با همان مفهوم و یا با اندکی تغییر به عنوان نماد مورد استفاده قرار گرفته اند. در این بین، برخی از نقوش را می توان مشاهده کرد که اگرچه در فرهنگ ایران پیش ازاسلام حضور نداشته، ولی به دلیل اهمیت و تأکید بر آن ها در فرهنگ اسلامی، هم تأثیر خود را بر روی ادبیات فارسی گذاشته و هم در هنرهای کاربردی مورد استفاده قرار گرفته اند. برخی از نقوش نیز در ادبیات فارسی دارای اهمیت بوده و به عنوان نماد در نظر گرفته شده اند؛ لذا می توان سه منشأ فرهنگ ایران پیش ازاسلام، فرهنگ ایرانی-اسلامی و ادبیات فارسی را به عنوان منشأ نمادین بسیاری از نقوشی نام برد که در آینه کاری های شهر یزد مورد استفاده قرار گرفته اند.

آینه کاری یکی از هنرهای ظریف و پرکار وابسته به معماری است که از کنار هم گذاشتن قطعات کوچک و بزرگ آینه به وجود می آید. آینه کاری معمولا در بخش های درونی بناهای مختف، ازجمله: اماکن متبرکه، کاخ ها و هم چنین منازل مسکونی مورد استفاده قرار گرفته که علاوه بر بعد تزیینی دارای جنبه های مهم کاربردی نیز می باشد. اگرچه ردپای استفاده از این هنر را باید در بناهای مختلف دوره صفوی و یا حتی قبل از آن، پی گرفت؛ اماتوسعه و اوج این هنر را می توان در بناهای مختلف دوره قاجار مشاهده نمود. یزد یکی از شهرهایی است که به واسطه پابرجایی و ماندگاری بافت تاریخی آن می تواند در ارتباط با جنبه های مختلف هنر آینه کاری در خانه های دوره قاجار مورد مطالعه قرار گیرد. این پژوهش به دنبال آن است، تا به بررسی و شناسایی تکنیک ها و نقوش آینه کاری شده در این خانه ها پرداخته؛ و هم چنین جنبه های کاربردی این هنر در فضاهای مختلف آینه کاری شده را نیز، مورد مطالعه و تجزیه تحلیل قرار دهد. بر این اساس خانه های آینه کاری شده شهر یزد شناسایی و فضاهای آینه کاری شده آن ها مورد مطالعه و تجزیه تحلیل قرار گرفت. به نظر می رسد فضاهای آینه کاری شده این خانه ها علاوه بر تزیینی بودن، دارای جنبه های کاربردی و حتی اجتماعی نیز می باشند. با توجه به نتایج به دست آمده می توان این چنین اذعان نمود که: که درمجموع، استفاده هم زمان از دو تکنیک گچ بری برروی آینه و آینه کاری برروی گچ، با توجه به درصد (58%)، متداول ترین تکنیک در خانه های شهر یزد بوده است؛ هم چنین در ارتباط با نقوش؛ اشکال منظم هندسی با 90% و نقوش ختایی با 75%، پرکاربردترین؛ و نقش کاسه بشقابی با (3/8%)؛ کم کاربردترین نقوش را در خانه های شهر یزد به خود اختصاص داده اند. اتاق آینه در 7/91% خانه ها در بخش های زمستان نشین خانه (شمالی و غربی) قرار داشته است که دارای کاربری های متعددی هم چون استفاده از آن ها در فصول سرد سال و هم چنین اختصاص دادن آن ها به افرادی با شان و منزلت اجتماعی بالا و یا خویشاوندان نزدیک صاحب خانه به هنگام برگزاری مراسم های مختلف ازقبیل جشن و سرور و یا عزاداری بوده اند.

ایوان شاخص ترین عنصر معماری خانه های یزد است. خانه های قاجاری شهر یزد بیشترین نمونه های خانه های قاجاری دارای ایوان جنوبی را در مقایسه با دیگر شهرهای ایران واقع در اقلیم گرم و خشک دارا هستند. هدف پژوهش، بررسی ویژگی های مختلف ایوان و بیان چگونگی سایه اندازی آن در خانه های قاجاری شهر یزد است. پژوهش درصدد پاسخ گویی به سوال های ذیل است: ویژگی های ایوان در معماری ابنیه ی مسکونی یزد در دوره ی قاجار چیست؟ - ایوان ها در معماری ابنیه ی مسکونی یزد در دوره قاجار تحت تأثیر چه عواملی شکل می گرفتند؟ - نقش اقلیمی (سایه اندازی) ایوان در معماری ابنیه ی مسکونی یزد در دوره ی قاجار چیست؟ یکی از راهکارهای اقلیمی برای نیل به آسایش حرارتی در شهرهای اقلیم گرم و خشک مانند یزد، استفاده از سایه و کاهش تأثیر تابش خورشید بود. با توجه به شرایط اقلیمی و جهت شکل گیری شهر تاریخی یزد، از عنصر ایوان به منظور ایجاد سایه و آسایش حرارتی استفاده می کردند. در نتیجه ایوان ها در خانه های قاجاری یزد به ترتیب تعدد در سمت جنوب غربی، جنوب شرقی و جنوبی قرار می گرفت. این در حالیست که قرارگیری ایوان در ضلع جنوب، بالاترین کارایی و بیشترین سایه اندازی در انقلاب تابستانی را دارد و به نظر می رسد دلایل دیگری در شکل گیری خانه های یزد مؤثر بوده که نسبت به سایه اندازی ارجحیت داشته است.

تحولات آرایه های معماری در خانه های قاجاری کرمانشاه، بواسطه ی تغییرات معماری تحت تاثیر و نفوذ گسترده ی الگوهای معماری غرب در ایران پدیدار شد. توسعه تزئینات معماری این خانه ها، با استفاده از مفاهیم زیبایی شناسی، خلاقیت و افکار هنرمندان معمار و مطابق با نیازها و امکانات موجود در این دوره متجلی گردید. در این پژوهش، چگونگی کاربرد آرایه های معماری به طور اخص در خانه فیض مهدوی شهر کرمانشاه به عنوان یک مجموعه ی ارزشمند میراثی-فرهنگی در بافت تاریخی شهر و تحلیل میزان تاثیرگذاری الگوهای توسعه معماری در آرایه های معماری خانه قاجاری به عنوان پرسش های اساسی تحقیق مطرح شده است که تاکنون مورد ارزیابی قرار نگرفته است. این پژوهش با روش تاریخی، تفسیری و بررسی تطبیقی طی مراحل «بررسی الگوهای آرایه ها و تعیین مولفه های تاثیرپذیری از معماری سنتی ایران و معماری غرب در خانه های قاجاری»؛ «تحلیل تطبیقی چگونگی و میزان تاثیرگذاری معماری سنتی ایران و معماری غرب در آرایه های معماری خانه ی فیض مهدوی» و «تبیین و ارزیابی چگونگی و میزان الگوپذیری آرایه های معماری از معماری سنتی ایران و معماری غرب در خانه ی فیض مهدوی» صورت گرفت. تحلیل موضوع در این نوشتار بر اساس جمع آوری اطلاعات به صورت اسنادی، کتابخانه ای و مطالعات میدانی برای بررسی محدوده ی مطالعاتی مورد نظر میسر شد. تحلیل و جمع بندی نتایج حاصل از یافته های ارزیابی این پژوهش بصورت تطبیقی نشانگر آن است که، تحولات و الگوپذیری آرایه های معماری خانه قاجاری فیض مهدوی، طی دو مرحله متفاوت فضاهای بیرونی و درونی خانه را در آغاز تحت تاثیر تزئینات معماری سنتی ایران به صورت تزئینات ساده و سپس تلفیق هنر تزئینات سنتی با تزئینات غربی مجلل قرار داده است.